اعتقاد قلبي، اقرار زباني و عمل كردن اعضاء به اركان دين و قبول شريعت.
امير المؤمنين عليه السلام در تبيين ايمان مي فرمايد: «الْإِيمَانُ تَصْدِيقٌ بِالْجَنَانِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَان‏؛ (1) ايمان تصديق به قلب و اظهار و اعتراف به زبان و عمل به جوارح و اعضاست.
در سوره حجرات آيه 14 مى‏خوانيم: «قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ ...».
(اعراب باديه‏نشين گفتند: ايمان آورده‏ايم، به آنها بگو: شما ايمان نياورده‏ايد، بگوئيد اسلام آورده‏ايم، ولى هنوز ايمان وارد قلب شما نشده است).
در اينجا اين سؤال مطرح مى‏شود كه تفاوت اسلام و ايمان چيست؟
طبق اين آيه تفاوت «اسلام» و «ايمان»، در اين است كه «اسلام» شكل ظاهرى قانونى دارد، و هر كس شهادتين را بر زبان جارى كند، در سلك مسلمانان وارد مى‏شود، و احكام اسلام بر او جارى مى‏گردد.

 أَبِی بَصِیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ
 عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَخْفَى أَرْبَعَةً فِی أَرْبَعَةٍ أَخْفَى:
1- رِضَاهُ فِی طَاعَتِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ شَیْئاً مِنْ طَاعَتِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ رِضَاهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ
2-وَ أَخْفَى سَخَطَهُ فِی مَعْصِیَتِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ شَیْئاً مِنْ مَعْصِیَتِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ سَخَطُهُ مَعْصِیَتَهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ
3-وَ أَخْفَى إِجَابَتَهُ فِی دَعْوَتِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَ‏شَیْئاً مِنْ دُعَائِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ إِجَابَتَهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ
4- وَ أَخْفَى وَلِیَّهُ فِی عِبَادِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ عَبْداً مِنْ عَبِیدِ اللَّهِ فَرُبَّمَا یَکُونُ وَلِیَّهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ.
 الخصال، ج‏1، ص: 210

خداى تبارک و تعالى چهار چیز را در چهار چیز پنهان نموده است
 امیر المؤمنین (ع) فرمود: راستى که خداى تبارک و تعالى چهار چیز را در چهار چیز پنهان نموده:
1- خوشنودى خود را در میان طاعتها. پس هیچ طاعتى را کوچک مشمار که بسا خوشنودى خداوند در همان باشد و تو ندانى. (همه ی کارهای نیک را انجام بده)
2- و خشم خود را در میان گناهان پنهان کرده. پس هیچ گناهى را کوچک مپندارد که شاید خشم خدا در همان باشد و تو ندانى. (از همه ی کارهای بد پرهیز کن)
3- و اجابت خویش را در میان دعاهایش پنهان نموده. پس هیچ دعائى را کوچک مدار که بسا همان دعاى مستجاب باشد و تو ندانى. (جایی این قسمت حدیث رو اینگونه شنیدم که : و شب قدر را در بین همه ی شب های سال، پس همه ی شب های سال را قدر بدانید)
4- و ولى خود را در میان بندگان خود پنهان داشته پس به هیچ بنده‏اى از بندگان خدا با چشم حقارت منگر که شاید همان ولى خدا باشد و تو ندانى. (به همه ی خلق احترام بگذار تا حرمت اولیا را رعایت کرده باشی)

 الخصال / ترجمه فهرى، ج‏1، ص: 231

نَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً انبیاء/35
شما را از راه آزمايش به بد و نيك خواهيم آزمود.

 جناب شیخ رجبعلی خیاط تحول معنوی خود را چنین بازگو نموده است:

در ایام جوانی حدود ۲۳ سالگی دختری رعنا و زیبا از بستگان، دلباخته من شد و سرانجام در خانه‌ای خلوت مرا به دام انداخت، با خود گفتم: رجبعلی! خدا میتواند چندین دفعه تو را امتحان کند، بیا یک بار تو خدا را امتحان کن! و از این حرام آماده، به خاطر خدا صرف نظر کن، سپس به خداوند عرضه داشتم:

خدایا! من این گناه را برای تو ترک می‌کنم، تو هم مرا برای خودت تربیت کن.

آنگاه دلیرانه، همچون یوسف (ع) در برابر گناه مقاومت می‌کند و از آلوده شدن به گناه اجتناب می‌ورزد و به سرعت از دام خطر میگریزد، این کف نفس و پرهیز از گناه، موجب بصیرت و بینایی او می‌گردد، بگونه ای که به گفته برخی دیده برزخی او باز می‌شود و آن چه را که دیگران نمی‌دیدند و نمی شنیدند، می‌بیند و می‌شنود، به طوری که برخی اسرار برای او کشف می‌شود.

 منبع:hawzahnews.com

 
«ثَلاثٌ یَبلُغنَ بِالعَبدِ رِضوانَ الله؛ کَثرَةُ الاِستِغْفارِ وَخَفضُ الجانِبِ وَکَثرَةُ الصَّدَقَةِ» (کشف الغمّة، جلد2، صفحه 349)
 
امام جواد (ع) فرمود:
 
«سه خصلت بنده را به رضوان خداوند می‌رساند؛ کثرت استغفار، سیرت نیکو و کثرت صدقه»
 
توضیح:
«رضا»
 
  رضا عبارت است از خشنودی بنده از حق تعالی و اراده و مقررات او. رضا فوق مقام تسلیم و دون مقام فناست.[1] می‌توان گفت رضا عبارت است از خشنودی و فرحناکی عبد از حق و افعال مورد نظر او و قضا و قدر او که لازمه این خشنودی و فرحناکی، خشنودی از خلق نیز هست.
 
مراتب رضا:
 - اولین مقام رضا این است که سالک خود را در تحت ربوبیت حق قرار دهد و به این ربوبیت راضی و خشنود باشد. علامت آن این است که مشقت تکلیف از وی برداشته شود و با جان و دل از آنها استقبال کند.
- درجه دوم رضا به قضاء حق است و از پیش‌آمدهای ناگوار و فرحناکی که برای او پیش می‌آید، راضی و خشنود باشد. این مقام نیز جز با معرفت به مقام و رحمت حق به عبد و ایمان به آن صورت نپذیرد.
- درجه سوم مقام محبت و جذبه است که از آن به رضا برضی الله تعبیر می‌شود و در این مقام عبد از خود خشنودی ندارد، بلکه رضایت او تابع رضایت حق است.
  نتیجه رضایت، هدایت است و خروج از ظلمات جهل و گناه؛ خداوند می‌فرماید:
 
«یهدی به الله مَنِ اتّبَعَ رِضوانَه سُبُل السّلام ویُخرِجُهُم مِنَ الظّلُماتِ اِلَی النّورِ بِاِذنِهِ وَیهدیهِم اِلی صِراطٍ مُستَقیمٍ» (مائده /16)
«خدا به وسیله آن کتاب هر کسی را که از پی‌ رضا و خشنودی او راه سلامت پوید، هدایت کند و او را از تاریکی جهل و گناه بیرون آورد و به علم نور داخل گرداند و به راه راست رهبری کند»
 
  بعضی ظلمات را به مراتب نفس و نور را عالم روح و صراط مستقیم را ولایت حضرت امیرمؤمنان تفسیر کرده‌اند.[2]
 
 
منبع: بی‌کران تسبیح، دکتر بتول خسروی، صص 283 – 281.
 
[1] .شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص 161.
[2] . ترجمه تفسیر بیان السعاده، ج 4، ص 305.